सिक्युरिटीज एक्सचेंज बोर्ड ऑफ इंडिया (SEBI) ✅
➡️ सिक्युरिटीज एक्सचेंज बोर्ड ऑफ इंडिया (सेबी) ची स्थापना सर्वप्रथम 1988 मध्ये सिक्युरिटीज मार्केटमध्ये नियमन करण्यासाठी वैधानिक संस्था म्हणून केली गेली.
 |
सिक्युरिटीज एक्सचेंज बोर्ड ऑफ इंडिया (SEBI) |
➡️ 12 एप्रिल 1992 रोजी ही एक स्वायत्त संस्था बनली आणि भारतीय संसदेने सेबी कायदा 1992 संमत केल्याने वैधानिक अधिकार देण्यात आले.
➡️ मुंबईतील वांद्रे कुर्ला कॉम्प्लेक्सच्या व्यवसाय जिल्ह्यात सेबीचे मुख्यालय असून अनुक्रमे नवी दिल्ली, कोलकाता, चेन्नई आणि अहमदाबाद येथे उत्तर, पूर्व, दक्षिण आणि पश्चिम क्षेत्रीय कार्यालये आहेत. जयपूर आणि बेंगळुरू येथे स्थानिक कार्यालये उघडली गेली आहेत आणि वित्तीय वर्ष 2013-2104 मध्ये गुवाहाटी, भुवनेश्वर, पटना, कोची आणि चंदीगड येथे कार्यालये देखील उघडली आहेत.
➡️ भांडवली मुद्द्यांचे नियंत्रक हा नियामक प्राधिकारी होता; भांडवल मुद्दे (नियंत्रण) अधिनियम, 1947. पासून त्याचा अधिकार आला.
➡️ सेबीचे सदस्य त्याद्वारे व्यवस्थापित केले जातात, ज्यात खालील गोष्टींचा समावेश आहे:
🚩. अध्यक्ष हे भारत सरकारकडून नामित केले जातात.
🚩. दोन सदस्य, म्हणजेच केंद्रीय अर्थ मंत्रालयाचे अधिकारी
🚩. रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाचा एक सदस्य.
🚩. उर्वरित पाच सदस्य भारत सरकारकडून नामित केले जातात, त्यातील किमान तीन सदस्य पूर्णवेळ सदस्य असतील.
➡️ 1999 च्या दुरुस्तीनंतर सामूहिक गुंतवणूक योजना निधी, चिट फंड आणि सहकारी वगळता सेबीच्या अंतर्गत आणल्या गेल्या.भारतीय भांडवल बाजाराचे नियंत्रण करण्यासाठी भारत सरकारने दोन कायदे संमत केले होते.
🚩 कंपनी कायदा 1956
🚩 प्रतिभूती करार (विनियमन) कायदा 1956 (SCRA 1956)
➡️ तरीसुद्धा भांडवल बाजारात अनेक दोष/उणीवा होत्या. 1980 नंतर भांडवल बाजाराचा विस्तार लक्षणीय होता परंतु शिस्तबद्ध नव्हता. म्हणून सरकारला भारतीय भांडवल बाजाराचे नियंत्रण व विकास घडवून आणण्यासाठी एक स्वतंत्र संस्था असावी अशी गरज भासत होती. त्यासाठी सेबीची स्थापना करण्यात आली.
➡️ जी.एस. पटेल समितीच्या शिफारसीच्या आधारावर एक अवैधानिक संस्था म्हणून 12 एप्रिल 1988 रोजी सेबी ची स्थापना करण्यात आली.
➡️ 31 जानेवारी 1992 रोजी सेबीला वैधानिक दर्जा व विस्तृत अधिकार देण्यासाठी राष्ट्रपतीचा वटहुकूम प्रसिद्ध करण्यात आला. कालांतराने 'सेबी बिल' संसदेत संमत करण्यात येऊन 31 मार्च 1992 पासून सेबीला स्वायत्त व वैधानिक दर्जा देण्यात आला.
➡️ एप्रिल 1998 मध्ये भारत शासनाने सेबीला संपूर्ण भांडवली बाजाराचा नियंत्रक म्हणुन घोषित केलेले आहे.
➡️ सेबीचे मुख्यालय मुंबईला असून कोलकाता, दिल्ली व चेन्नईला तिची विभागीय कार्यालये आहेत.
➡️ सेबीचे व्यवस्थापन सहा सदस्यीय संचालक मंडळामार्फत केले जाते.
➡️ निवृत्त पोलीस अधिकारी दत्तात्रेय शंकर सोमण हे सेबीचे काही काळ सल्लागार होते. आर्थिक गुन्हेगारी रोखण्यासाठी काय करता येईल याविषयी 'सेबी'ला त्यांनी सल्लागाराच्या भूमिकेत मदत केली. यामुळे 'सेबी' बळकट झाली आणि गुंतवणूकदारांना दिलासा देण्यात यशस्वी झाली.
✅ माधवी पुरी बीच या सध्या सेबीचे चेअरमन आहेत. तसेच श्री अश्विनी भाटिया , अनंत नारायण जी ,श्री अमरजीत सिंग, श्री कमलेश चंद्र वर्षनेय हे सध्या पूर्णवेळ सदस्य आहेत.
